30. Joodse begraafplaats Meerssen
Meerssen kent ook een Joodse begraafplaats. En die zijn er in Limburg nog veel meer.
Rond 1715 kocht Bernard bar Levi (1), slager en koopman uit de Beekstraat in Meerssen, een stuk grond langs de weg van Meerssen naar Rothem, toen aangeduid als Geulbrugge, nu Tussen de Bruggen.
Hier werd een begraafplaats ingericht voor Joodse mensen.
Op de kadastrale kaart van Meerssen van 1830 is de Joodse begraafplaats opgenomen met een oppervlak van 1.100 m2. De begraafplaats lag direct langs de Geul en erachter lag een vergelijkbaar perceel dat kadastraal beschreven stond als lusttuin. Woningen of boerderijen stonden er niet in de omgeving. Naar verluid werd de begraafplaats in 1868 afgesloten met een ijzeren hek en een mergelmuur.
Er schijnt in 1878 een metaheerhuis (2) gebouwd te zijn op de begraafplaats, zoals verplicht was bij wet in 1872. Het huisje werd in 1896 herbouwd en stond achter op de begraafplaats. Er is tegenwoordig geen spoor meer van te vinden.
Graven zijn voorzien van een matseiwah, een grafsteen. Er is een duidelijk verschil: rechtopstaande grafstenen (stèles) zijn typisch voor Asjkenazische Joden, liggende grafstenen zijn typisch voor Sefardische Joden.
Om Joodse grafstenen te kunnen interpreteren is de site van Het Stenen Archief erg handig:
https://stenenarchief.nl/tht/afk_introduction_list.php?language=Dutch
De redenen dat Joodse begraafplaatsen vaak heel oud zijn, heeft ermee te maken dat Joodse begraafplaatsen in principe niet geruimd mogen worden. De Tora bepaalt dat een graf voor ‘eeuwig’ is.
De begraafplaats is een Rijksmonument en wordt beheerd door de gemeente Meerssen. Bezoeken? Neem dan contact op met de Beleidsmedewerker Monumenten via het gemeentelijke Klant Contact Centrum (KCC), telefoon 14 043. Of stuur een mail naar info@meerssen.nl.
Een Joodse begraafplaats bezoeken? Heren wordt gevraagd hun hoofd te bedekken (keppeltje, pet, hoed). Het wordt beschouwd als een vorm van respectloosheid ten aanzien van de overledenen om over een graf te lopen of erop te staan, er tegenaan te leunen, er te eten, drinken of roken. Als men een grafsteen van dichtbij wil bekijken, benadert men deze van de zijkant.
Maak niet de fout om op een Joods graf bloemen te leggen. Als herinnering (aan het bezoek, maar ook uit respect voor de overledene) wordt vaak een steentje op het graf gelegd (3).
In juli 2021 werd de begraafplaats getroffen door het hoge water van de Geul. Niet dat de begraafplaats overstroomde, maar een iep van het belendende perceel werd ontworteld door de kracht van het water en viel over een groot aantal grafmonumenten. Meer dan 10 grafmonumenten raakten beschadigd en het duurde enige tijd voordat de boom vakkundig verwijderd kon worden. Samen met de RCE is in 2022 een plan voor de verwijdering opgesteld en daarna kon de boom verwijderd worden en de beschadigde grafmonumenten hersteld.
In de synagoge Meerssen is een documentaire te zien over de Joodse begraafplaats, de laatste Joodse Meersenaren en de synagoge, gemaakt voor TVLimburg met dhr. H. Bartholomeus.
Meer weten? Bekijk dan deze pagina eens:
https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Joodse_begraafplaatsen_in_Nederland
Voor de locatie van Limburgse Joodse begraafplaatsen, : https://nld.stenenarchief.nl/Limburg
Noten
(1) Bernard bar Levy betekent Bernard zoon van Levi. Het woordje bar is Aramees. De Hebreeuwse vorm zou Bernard ben Levy zijn. Waarom soms (dus ook hier) de Aramese vorm gebruikt wordt, is onduidelijk.
(2) Een metaheerhuis of metaarhuis (Hebreeuws bet tohorah) is bedoeld voor het ritueel reinigen van overledenen. Bij deze reiniging wordt het lichaam geheel afgedekt met een laken terwijl er kommen warm water over uitgegoten worden. Slechts een beperkte groep speciaal aangestelde mensen is bij het reinigingsritueel betrokken. Een overleden man wordt door mannen gereinigd, bij een overleden vrouw wordt dit door vrouwen gedaan. Voor de begraving wordt in het metaheerhuis een lijkrede uitgesproken. Daarna wordt de dode onder het reciteren van psalmen ten grave gedragen.
(3) Het leggen van een steen(tje) als uiting van respect, is mogelijk een overblijfsel van de nomadische leefwijze van de allereerste Joden. Overledenen werden in de woestijn vaak begraven onder een steenhoop, zodat aaseters er niet bij konden. Mensen die later het graf passeerden of bezochten, legden vaak een steen op het graf om het zo in stand te houden.
Bronnen:
Bartholomeus, H., (2010) , Joodse geschiedenis te Meerssen, www.dutchjewry.org/jews_of_meerssen/meerssen_geschiedenis.shtml
Joods Cultureel Kwartier
Wikipedia
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Joods Cultureel Erfgoed Limburg
Zover ons bekend zijn alle afbeeldingen rechtenvrij. Mocht dat niet zo zijn, neem dan contact op met info@synagogemeerssen.nl