20. Wat is nou een synagoge?

In wezen is een synagoge een gebouw of een speciaal vertrek in een woonhuis waar de Joodse gemeente bijeenkomt voor het gebed en om te leren. In het Hebreeuws heet een synagoge bet ha knesset: huis van samenkomst. Het is dus zowel een plaats voor de eredienst als om de religie te bestuderen en door te geven, bv aan de kinderen.
De synagoge staat in het Hebreeuws ook bekend als:
– beth ha tefilla: huis van gebed;
– beth ha midrasj: leerhuis.

Studie is enorm belangrijk voor Joden. De synagoge wordt daarom in het Jiddisj ⁽¹⁾ ook wel sjoel genoemd, wat afgeleid is van het Duitse Schule. Jiddisj werd/wordt voornamelijk gesproken door Asjkenazische ⁽²⁾ Joden. Bij Sefardische ⁽³⁾ Joden, heet de synagoge een esnoga. Dat laatste is ooit ‘verhollandst’ tot snoge. Meestal wordt hiermee alleen de Portugese synagoge aan het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam bedoeld en dan geschreven als Esnoga of Snoge (met hoofdletter).

_{De Portugese synagoge
Foto: Ronald Tilleman, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed}

De synagoge is als concept erg oud. Eigenlijk weten we gewoon niet hoe dat is ontstaan. Het woord zelf is Grieks en ontstaan in de derde eeuw voor de gewone jaartelling (vdgj), omdat de meeste Joden in Egypte toendertijd Grieks spraken (de Hellenistische periode). Over het ontstaan bestaan verschillende theorieën.

Een van de theorieën begint bij koning Salomo. Toen hij de Eerste Tempel in Jeruzalem bouwde, circa 950 vdgj, was die Tempel het centrum van de Joodse religie. Toen de Babyloniërs deze Eerste Tempel vernietigden, circa 586 vdgj, en het Joodse volk (deels) in ballingschap wegvoerden, was er geen plaats meer om te offeren, te bidden of de Tora te bestuderen. Omdat er toch die behoefte was, ontstonden plaatsen waarin de drie eerder genoemde functies uitgevoerd werden. Zo zou in de zesde eeuw vdgj de eerste synagoge in Babylon zijn ontstaan: de Sjef we-Jative synagoge. Daar is echter geen bewijs voor. Al zijn blijkbaar in 2014 kleitabletten gevonden die in elk geval de aanwezigheid van Joden in Babylon aantonen ⁽⁴⁾.

Volgens een andere theorie zijn synagogen ontstaan in Egypte. Daar is namelijk een inscriptie op een marmeren plaat gevonden in Sjeda bij Alexandrië, gedateerd rond 230 vdgj. Daarin wordt gezegd dat de synagoge was opgedragen aan Ptolomaeus III en zijn vrouw Berenice.

Uit de archeologie is de oudst bekende synagoge die van de Griekse stad Phanagoria, nu in Rusland gelegen aan oostkant van de doorgang tussen de Zwarte Zee en de zee van Azov. De gevonden voorwerpen en de plattegrond van het gebouw duiden op een synagoge die in de eerste eeuw vdgj al bestond.

_{Opgraving van Phanagoria met gevonden menorah
Foto’s:
Institute for Archaeology, Russian Academy of Sciences}

Uit de inscripties en overgebleven documenten die gedateerd worden vanaf ca 200 vdgj wordt regelmatig gesproken over plaatsen waar Joden bijeenkwamen om hun geloof te belijden. Vaak wordt dan de term proseuche (bedehuis) gebruikt. Dat was dan in steden als bij voorbeeld Antiochïe in Syrië, op het Griekse eiland Delos, in Alexandrië in Egypte maar ook in Palestina en Jeruzalem zelf. Ze zijn bijna allemaal verdwenen.
In elk geval is daarmee zeker dat de Tweede Tempel en de synagogen naast elkaar bestaan hebben. Het grootste verschil: in de Tempel zetelden de hogepriester, priesters (kohaniem, enkelvoud koheen) en tempeldienaren (levieten) en werden (brand)offers gebracht. Dat laatste is niet toegestaan in een synagoge. Een synagoge is géén tempel.

Er bestaan geen bindende richtlijnen voor de architectuur van een synagoge, maar er moeten een aron hakodesj en een biema zijn.

De aron hakodesj (Hebreeuws, vertaald: Heilige Ark, kortweg Ark) is een kast of nis in de synagoge, waarin de Tora-rollen opgeborgen zijn. Deze bevindt zich tegen of in de muur, die de richting van de tempel in Jeruzalem aangeeft, in Nederland dus de oostelijke muur. In de Portugese synagoge wordt dit de hechal genoemd.
Meer Arken zien van andere synagoges? Ga dan eens naar:
https://jewish-heritage-europe.eu/2026/10/01/simchat-torah-2026/

_{De hechal van de Portugese synagoge
Foto: Ronald Tilleman, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed}

De biema (ook wel bima geschreven) is een verhoogd platform van waaraf de Tora gelezen wordt. In de Portugese synagoge wordt deze verhoging de teba genoemd.
In sommige synagogen ligt de biema aan de tegenoverliggende wand van de Ark, in andere ervoor en meer centraal.

_{De teba van de Portugese synagoge
Foto: Ronald Tilleman, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed}

(Zit-)banken worden meestal zo geplaatst dat ze gericht zijn op de
biema / teba , dus niet naar de Ark, de bergplaats van de Tora, maar naar de plek van waaraf die Tora wordt gelezen.

Vrijwel elke (oude) synagoge beschikt over een vrouwengalerij, in het Hebreeuws ezrath nasjiem. . Volgens de Joodse wet moeten mannen en vrouwen gescheiden bidden. Voor vrouwen is daarom in de synagoge een aparte ruimte ingericht. Vaak is het een soort balkon, voorzien van een scheidingswand (mechitza). Wel is er altijd zicht op de biema.
Het verbod om samen te bidden staat in de Tora en werd doorgevoerd in de Eerste en Tweede Tempel. De gedachte erachter had te maken met mogelijke verleiding / afleiding (van de mannen).
In liberale synagoges is dit verbod opgeheven en zitten mannen en vrouwen bij elkaar in de gebedsruimte.

_{Synagoge Enschede met zicht op de de gebedsruimte, de biema en de vrouwengalerij
Foto’s: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed}

Noten

(1) Jiddisj is als Joodse omgangstaal tussen de 9e en 11e eeuw ontstaan in het Rijnland, uit het Middelhoogduits. De migratie naar Oost-Europa in de tweede helft van de middeleeuwen leidde ertoe dat de meeste Joden daar Jiddisj (of een lokale versie daarvan) spraken. Vóór WO II waren er wereldwijd ongeveer elf miljoen mensen die Jiddisch als hun moedertaal hadden.

(2) Algemeen worden nakomelingen van Joden uit Duitsland of Oost-Europa Asjkenaziem genoemd, naar de Hebreeuwse naam voor het Heilige Roomse Rijk: Asjkenaz.

(3) Sefardische joden zijn nakomelingen van uit Spanje en Portugal verdreven Joden, afgeleid van de Hebreeuwse naam voor het Iberisch schiereiland: Sefarad. Zij spraken een op het Castiliaans gebaseerde taal, het Ladino. Deze taal is echter bijna uitgestorven. Het Ladino leeft wel nog voort in het Sefardische muziekgenre.

(4) Lees het artikel daarover van het Armstrong Institute of Biblical Archaeology (Engels).

Bronnen
Breffny, B. de, (1979), De Synagoge, Uitgeverij W. Gaade bv, Amrongen

Boogert, C.J. van den (2007), De Synagoge, verschenen in Vrede over Israël, jrg 51 nr 2, online:
https://www.kerkenisrael.nl/vrede-over-israel/voi51-2c.php, geraadpleegd 5 oktober 2026

Jewish Heritage Europe, (2024), Russia: Archaeologists say excavations in Phanagoria, on Russia’s northern Black Sea coast, reveal a larger Jewish quarter as well as ancient synagogue,
https://jewish-heritage-europe.eu/2024/11/22/russia-phanagoria/, geraadpleegd 6 oktober 2026

Resonansgroep Jodendom-Katholieke Kerk in Limburg, (2021), De synagoge als plaats van samenkomst rondom het Woord Gods in het jodendom, Bisdom Roermond
https://bisdom-roermond.org/dagvanhetjodendom2021, geraadpleegd 5 oktober 2026

Algemeen
Joods Cultureel Kwartier
Wikipedia

_{Zover ons bekend zijn alle afbeeldingen rechtenvrij. Mocht dat niet zo zijn, neem dan contact op met info@synagogemeerssen.nl}