02. Planning en bouw van de synagoge

Meerssen telde rond 1795 in totaal zo’n 157 Joodse inwoners en de bestaande huissynagoge was daarmee te klein. Zoals gezegd was het ook geen goed onderhouden huis. De gemeenschap wilde een échte synagoge.
Vanaf 1840 werden de eerste pogingen gedaan om een eigen gebouw te verkrijgen. Op 8 maart 1843 werd een fonds opgericht om dat te financieren. Wekelijks werd een bedrag ingelegd. De beloning voor de spaarders van het fonds was het vooruitzicht op een eigen zitplaats in de synagoge.
Op deze lijst van eerste deelnemers is te zien wie dat waren en welk bedrag ze per week zouden inleggen. U kunt zien: het gaat om centen, dubbeltjes…
Het zijn kleine bedragen, maar we moeten dat wel in de tijd zien. Bekijk de prijzen toen en nu:

Qua koopkracht zou één gulden (fl 1,00) in het jaar 1860 overeenkomen met zo’n twaalf en een halve euro (€ 12,50) in 2026.

En als het om lonen gaat: rond 1850 verdiende een arbeider in Nederland gemiddeld 75 cent (fl 0,75) per dag, in Limburg nog minder: zo’n 50 cent per dag. Daarvoor moest dan op die dag 10 uur of meer gewerkt worden en dat meestal zes dagen per week. Het weekend bestond nog niet…

_{De Kookstraat anno 2025
Foto: © De Limburger}

Op 21 april 1847 werd een weide gekocht, gelegen aan de Kookstraat ‘langs de beek’ (de Watervalder- of Pletsbeek) voor 330 gulden. Daar zouden de benodigde stenen in twee veldovens ⁽¹⁾ gebakken worden. Aan bouwmeester (architect) J.L. Lemmens uit Beek werd de opdracht gegeven een plan met bestek en kostenbegroting te maken. Dat was uiteindelijk af op 7 januari 1851. Lemmens had alles moeten aanpassen want 26 september 1850, kocht men een ander bouwterrein. Daar was de grond geschikter: hoger en droger. Dat terrein heette toen Kuileneind. Het ontwerp van Lemmens zou daar uitgevoerd worden ⁽²⁾.

Op 8 april 1851 werd de openbare aanbesteding voor de daadwerkelijke bouw gewonnen door de heer Hubert Dolders uit Meerssen, die de laagste inschrijver was, voor 4.200 gulden.

In het bestek voor de bouw werd onder andere opgenomen dat er aan de ingang van de synagoge een dubbele deur zou komen, vervaardigd uit vijf eiken panelen. Ook zouden er 12 zitbanken komen, elk verdeeld in 4 plaatsen waarvoor gold “… wat het werk betreft moet zij juist zijn, gelijk die in de Hoofd Synagoge”. Met de hoofdsynagoge werd die van Maastricht bedoeld, die was gebouwd in 1839/1840. Dat zou (veel later) nog een gunstig effect hebben.

_{Het oorspronkelijke bestek}

Uiteindelijk werd op 17 juli 1853 de nieuwe synagoge ingewijd. Dat gebeurde met een complete processie naar Limburgs model met de vlag voorop en de harmonie daarachter. De wetsrol – de Tora – werd de synagoge binnengedragen en zeven maal rond de biema ⁽³⁾ gedragen, volgens de traditie, waarna de Opperrabbijn de wetsrol in de Heilige Ark ⁽⁴⁾ plaatste.
Overigens waren kort daarvoor de plaatsen op de banken verdeeld op grond van de ingelegde bedragen. De ‘beste’ plaatsen – de voorste banken links en rechts – gingen naar:

Noten

(1) Veldbranden is een zeer eenvoudige manier om bakstenen te maken. In principe zijn er twee methoden:
– veldbrand is een steenoven zonder echte (vaste) muren, in feite worden de te bakken stenen, deels gedroogd, gestapeld en gebruikt als oven.
– veldoven houdt in dat er vaste stenen muren zijn waarbinnen de te bakken stenen worden gestapeld.
In beide gevallen wordt hout, turf of kolen in opengelaten kanalen geplaatst en in brand gestoken.

Toch wordt veldbrand (dus zonder vaste muren) vaak veldoven genoemd. Een tijdelijke veldoven werd gemaakt, daar waar de bakstenen nodig waren. De stapel te bakken stenen vormden door de buitenste rijen ongebakken stenen zelf de oven(muren). Een veldoven van gemiddelde grootte vergde in de tweede helft van de negentiende eeuw een investering van circa fl 1200, – ; een paard kostte in die tijd fl 300,- .

_{Veldoven in bedrijf
Foto: Joost de Vree}

(2) Citaat uit Monumenten in Nederland. Limburg.
van Sabine Broekhoven en anderen: “De wettelijke gelijkstelling van de godsdiensten leidde ertoe dat er diverse nieuwe kerken verrezen. In eerste instantie waren dat enkele kleine protestantse kerken (Leopoldskerkjes) die nodig waren omdat de katholieken op diverse plaatsen weer de volledige beschikking kregen over de plaatselijke hoofdkerk, zoals te Stevensweert (1822), Beek (1835) en Meerssen (1836). (…) De door J.L. Lemmens ontworpen synagoge te Meerssen (1851) is een goed voorbeeld van een sober neoclassicistisch zaalgebouw.”

(3) De biema (ook wel bima geschreven) is een verhoogd platform van waaraf de Tora gelezen wordt.

(4) De Heilige Ark (Hebreeuws: aron hakodesj) is een kast of nis in de synagoge waarin de Tora-rollen opgeborgen zijn.

Bronnen

Bartholomeus, H., (2010) , Joodse geschiedenis te Meerssen, https://www.dutchjewry.org/jews_of_meerssen/meerssen_geschiedenis.shtml

Broekhoven, S, & anderen, (2003), Monumenten in Nederland. Limburg, Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / Waanders Uitgevers, Zwolle
Te raadplegen via: https://www.dbnl.org/tekst/sten009monu08_01/colofon.php

Vree, Joost de, (zd), Bouwkundige Kennisbank, https://www.joostdevree.nl/bouwkundige-kennisbank-joostdevree-nl, geraadpleegd 18-10-2026

CBS Statline, (2019), Consumentenprijzen; gemiddelde prijzen voedingsmiddelen, 1800 – 2018,
https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/80345ned/table?ts=1792160270257, geraadpleegd 16-10-2026

Algemeen

Joods Cultureel Kwartier
Wikipedia

Voor de prijzen van 2026 is gebruik gemaakt van https://allesupers.nl
Voor de koopkrachtberekening is gebruik gemaakt van https://www.uitdeoudekoektrommel.com/calculator/

Even een uitstapje: waarom Limburg in de vroege 19e eeuw zo was? Deze video werd gemaakt voor het 150-jarig bestaan van de provincie: https://www.youtube.com/watch?v=zW59YX-Nu7E

_{Zover ons bekend zijn alle afbeeldingen rechtenvrij. Mocht dat niet zo zijn, neem dan contact op met info@synagogemeerssen.nl}